De cannabisplant als medicijn

De eeuwenoude genezende werking van cannabis

Al sinds mensenheugenis is de genezende werking van cannabis bekend en de cannabisplant wordt al duizenden jaren gebruikt als geneesmiddel. Bijvoorbeeld al in het oude China. In een Chinees handboek voor geneeskrachtige planten uit de derde eeuw v. Chr. komt al medicinale cannabis voor. De mythische Chinese keizer Shen Nong, wiens naam ‘god van de landbouw’ betekent, en die wordt beschouwd als de ‘ontdekker’ van de traditionele Chinese genees- en kruidenkunde, gebruikte de hars van de cannabisplant als remedie tegen verschillende aandoeningen zoals jicht, reuma, malaria, beriberi, gynaecologische aandoeningen of constipatie. [1]

Ook op het Ebers Papyrus, een van de oudste en belangrijkste papyrusrollen met medische informatie uit het oude Egypte, wordt de cannabisplant al aanbevolen. We weten ook dat de Grieken en Romeinen enthousiast waren over de werking van cannabis. En de Duitse abdis, geleerde en mystica Hildegard von Bingen (1098-1179), die zich ook met plantkunde bezighield, noemt eveneens cannabis als geneesmiddel in haar geschriften.

We zien cannabis regelmatig terugkomen in middeleeuwse beschrijvingen van geneeskrachtige kruiden. Ten tijde van Napoleon werd cannabis gebruikt als kalmeringsmiddel, om krampen te verlichten of om pijn te stillen. Overal ter wereld werd cannabis in de loop van de geschiedenis gebruikt voor de behandeling van allerlei aandoeningen. Van pijnstiller tot hoestsiroop, tegen likdoorns of bij problemen met de spijsvertering en ga zo maar door. In Nederland werd het in de negentiende eeuw vaak gebruikt als extract en aftreksel ter behandeling van kramp, migraine, astma etc. Rond de vorige eeuwwisseling schreef men cannabis zelfs voor om van een morfineverslaving af te komen.

Maar in de eerste helft van de twintigste eeuw loopt het medicinale gebruik van cannabis terug, met name door de komst van nieuwe synthetische geneesmiddelen die, naar men meende, effectiever waren en beter te doseren. Ook dacht men dat cannabis te gevaarlijk was. Na 1958 werd er in de apotheek geen cannabis als geneesmiddel (extractum cannabis indicae) meer verkocht en werd het als geneesmiddel wettelijk verboden. Vanaf de zeventiger jaren zien we het gebruik weer toenemen en de laatste jaren is er een echte ‘comeback’ van cannabis als geneesmiddel.

Modern onderzoek naar cannabis

Wat cannabis, of de hennepplant, zo bijzonder maakt zijn de ingrediënten die uit terpenen, flavonoïden en cannabinoïden bestaan. Het zijn in het bijzonder de cannabinoïden die voor de positieve werking van de cannabisplant zorgen.

De twee bekendste en belangrijkste cannabinoïden zijn de psychoactieve stof tetrahydrocannabinol, oftewel THC (Delta-9-THC), en cannabidiol (CBD) dat niet psychoactief is.

De belangrijkste psychoactieve cannabinoïde THC had men al in 1964 ontdekt. Sindsdien weten we meer over hoe cannabinoïden werken, bijvoorbeeld dat ze zich hechten aan twee receptoren die zich in het hele lichaam bevinden: de CB1- en de CB2-receptor. Deze receptoren maken deel uit van het endocannabinoïde systeem (ECS), dat overigens niet alleen in de mens maar in elk zoogdier aanwezig is. Wanneer de cannabinoïden zich verbinden met de receptoren van het ECS, wordt de overdracht van signalen geactiveerd. Ze werken dus als een neurotransmitter of hormoon. Cannabinoïden hebben op die manier onder andere invloed op het limbische systeem in de hersenen, dat bij onze emoties, de waarneming, het geheugen, de motivatie en de psychomotorische functies is betrokken. Verder beïnvloeden ze ook het zogenaamde beloningssysteem in de hersenen (het mesolimbische circuit) waar dopamine wordt aangemaakt, dat aangename gevoelens veroorzaakt.

In 1992 heeft men ontdekt dat het lichaam zelf ook cannabinoïden aanmaakt, de zogenaamde endocannabinoïden, die zich ook aan de CBD-receptoren hechten (bijvoorbeeld anandamide). Meer informatie over cannabinoïden vind je in ons cannabinoïden-overzicht.

Het Nederlandse softdrugsbeleid

In Nederland wordt cannabis vanwege de psychoactieve stof THC tot de softdrugs gerekend en er gelden andere regels voor dan voor harddrugs die veel schadelijker voor de gezondheid zijn. Als sinds de jaren zeventig zijn er coffeeshops in Nederland. Het idee daarachter was dat men op die manier de handel in softdrugs, criminaliteit en overlast wilde tegengaan, of dit alles beter in de gaten kon houden. Officieel blijft de verkoop van softdrugs strafbaar in Nederland maar coffeeshops mogen, mits ze zich aan strenge voorwaarden houden (gedoogcriteria), softdrugs verkopen zonder dat ze daarvoor strafrechtelijk worden vervolgd (gedoogbeleid). Ook privépersonen worden niet vervolgd door het Openbaar Ministerie voor het in bezit hebben van kleine hoeveelheden softdrugs (maximaal 5 gram wiet/ hasj, maximaal 5 hennepplanten).

Tot de gedoogcriteria waaraan coffeeshops zich moeten houden, behoren o.a. dat er geen harddrugs mag worden verkocht en er geen alcohol mag worden geschonken, dat minderjarigen geen toegang hebben en ze geen softdrugs mogen kopen, dat er  geen reclame t voor de coffeeshop en de drugsmag worden gemaak, verder mag er geen overlast zijn, mag de handelsvoorraad maximaal 500 gram bedragen en hebben alleen ingezetenen van Nederland toegang en uitsluitend zij mogen softdrugs kopen. Gemeenten kunnen zelf besluiten nog extra criteria te stellen bijvoorbeeld aangepaste openingstijden. Wanneer coffeeshophouders niet aan de voorwaarden voldoen kunnen ze strafrechtelijk worden vervolgd. De burgemeester mag een coffeeshop (tijdelijk) sluiten. In 2017 waren er in totaal 567 coffeeshops in Nederland.

Cannabis van farmaceutische kwaliteit

In Nederland is cannabis van de coffeeshop dus een product dat gedoogd wordt maar feitelijk illegaal is. Dat betekent dat de kwaliteit, oorsprong en samenstelling van het materiaal niet gegarandeerd kan worden. In de jaren negentig bleek dat er steeds meer patiënten medicinaal gebruik van cannabis maakten. Ze moesten die via de coffeeshops verkrijgen. De overheid besloot daarop dat deze groep patiënten een veilig en betrouwbaar alternatief voor cannabis uit de coffeeshop moest worden geboden.

Daartoe werd in 2000 het Bureau Medicinale Cannabis (BMC) opgericht met de taak om medicinale cannabis van allerhoogste kwaliteit en afkomstig uit betrouwbare bron te garanderen. Het bureau geeft een speciaal daarvoor geselecteerde teler opdracht voor de teelt van cannabis voor medicinaal en wetenschappelijk gebruik. De teler moet het hele proces van telen, verwerken en verpakken volgens strikte farmaceutische kwaliteitseisen uitvoeren die zijn vastgesteld door de overheid. De kwaliteitscontrole wordt uitgevoerd door gecertificeerde laboratoria. Getest wordt o.a. of er geen schimmels, bacteriën, pesticiden, zware metalen en andere ongewenste toevoegingen in de producten zitten.

Deze cannabis van medicinale kwaliteit wordt sinds september 2003 aan Nederlandse apotheken geleverd. Het is alleen verkrijgbaar op recept van een arts, in porties van 5 gram. Ook is het beschikbaar voor laboratoria en onderzoeksgroepen die onderzoek doen naar nieuwe, op cannabis gebaseerde medicijnen en de mogelijke toepassing en effecten van medicinale cannabis. Er zijn in Nederlandse apotheken vijf medicinale cannabisproducten te krijgen onder de namen Bedrocan, Bedrobinol, Bediol, Bedica en Bedrolite.  Ze bestaan allemaal uit de gedroogde bloemtoppen van vrouwelijke cannabisplanten (cannabis flor), gedeeltelijk ook in de vorm van granulaat (vermalen bloemtoppen), maar ze verschillen in sterkte en samenstelling (hoeveelheid CBD en THC). Sinds 2015 is op doktersvoorschrift ook medicinale cannabisolie verkrijgbaar die behalve CBD ook THC bevat (de vrij verkrijgbare CBD-olie bevat alleen CBD en geen THC).

De werking van cannabinoïden

Naar aanleiding van klinische onderzoeksresultaten heeft het BMC een korte lijst van aandoeningen samengesteld, die men met medicinale cannabis kan behandelen. Daaronder vallen onder andere: zwakte, gewichtsverlies, misselijkheid, verstoorde eetlust als gevolg van aids, kanker, bestraling en gebruik van medicatie bij deze ziekten; chronische pijnen, spierkrampen en spasticiteit bij multiple sclerose, ruggenmergschade, beschadigingen in het zenuwstelsel, het syndroom van Gilles de la Tourette en glaucoom.

Verder hebben artsen en patiënten ook positieve resultaten bij de behandeling van diverse andere aandoeningen meegedeeld zoals epilepsie, de ziekte van Parkinson, Morbus Crohn, colitis ulcerosa, reuma, artritis, fibromyalgie, astma, Alzheimer, type 1-diabetes, ADHD, angststoornissen, migraine, menstruatiekrampen, slaapproblemen, jeuk en eczeem, anorexia, chronische vermoeidheid (ME/CVS) en problemen met de spijsvertering.

Voor al deze indicaties geldt dat er nog meer onderzoek nodig is om de werkzaamheid van medicinale cannabis wetenschappelijk te onderbouwen. Een arts kan zelf bepalen in welke gevallen hij een patiënt met medicinale cannabis wil behandelen om klachten of bijwerkingen van andere medicijnen te verminderen. Dit is meestal het geval wanneer standaard behandelingen en geregistreerde medicijnen niet voldoende werken of te veel bijwerkingen met zich meebrengt.

Medicinale cannabis is geen geregistreerd geneesmiddel en het zit in principe niet in het standaardpakket van zorgverzekeraars maar wordt door sommige zorgverzekeraars gedeeltelijk vergoed. Ook bestaat er de mogelijkheid tot vergoeding via een aanvullende verzekering.

In ons artikel over CBD olie vind je veel verwijzingen naar onderzoeken naar cannabidiol (CBD) bij verschillende ziekten.

Welke bijwerkingen kan medicinale cannabis hebben?

Medicinale cannabis heeft doorgaans geen ernstige bijwerkingen hoewel het zeker ook afhangt van de dosis: hoe hoger de dosis, hoe groter de kans dat er onaangename bijwerkingen optreden. De belangrijkste bijwerkingen die medicinaal gebruik van cannabis tot gevolg kan hebben zijn vermoeidheid, duizeligheid, braken of cardiovasculaire en psychoactieve effecten. Bijwerkingen die minder vaak voorkomen zijn jeuk, droge mond, spiertrekkingen, orthostatische ontregeling of waanvoorstellingen.

Voor adolescenten en kinderen moet de dosering extra zorgvuldig worden afgewogen. Deelname aan het verkeer en het bedienen van machines wordt afgeraden als je cannabis gebruikt; er mag bij weggebruikers in het bloed niet meer dan 3 microgram THC per liter bloed vast te stellen zijn. Dit geldt ook bij medicinaal gebruik van cannabis.

Varianten van cannabis als geneesmiddel

Cannabis als geneesmiddel gebruiken is legaal zolang er minder dan 0,2% THC in zit. Dit is het geval bij CBD-oliën waarin uitsluitend CBD zit en geen, of maar een minimale hoeveelheid THC. Cannabisproducten voor medicinaal gebruik met een hoger THC-gehalte zijn alleen op doktersrecept verkrijgbaar. Voor recreatief gebruik moet je naar een coffeeshop. Op grond van het gedoogbeleid mag je maximaal 5 gram kopen en bezitten.

Cannabis kan voor zowel recreatieve als medische doeleinden op meerdere manieren worden ingenomen: door het te inhaleren met een vaporizer of vernevelaar, door het te roken, door het in te nemen in voeding (koekjes etc.), als tabletten, in vloeibare tincturen, door het te drinken als thee etc. CBD-olie kan worden ingenomen door het onder de tong te druppelen.

Medicinale cannabis is niet alleen cannabisgeneesmiddelen

Geneesmiddelen gebaseerd op cannabinoïdenMedicinale cannabis

We hebben het tot nog toe gehad over natuurlijke medicinale cannabis maar er zijn ook geneesmiddelen die gebaseerd zijn op geïsoleerde of synthetische cannabinoïden. We willen dit hieronder toelichten.

Natuurlijke medicinale cannabis

Medicinale cannabis als natuurproduct bestaat uit het natuurlijke plantenmateriaal: de gedroogde bloemtoppen van de vrouwelijke cannabisplant (cannabis flor), of uit een extract van de cannabisplant gemaakt. Dit extract, dat uit natuurlijke cannabinoïden bestaat, is eventueel gecombineerd met een ander natuurproduct, bijvoorbeeld olie. Er worden geen chemische stoffen aan toegevoegd.

Geneesmiddelen gebaseerd op geïsoleerde of synthetische cannabinoïden (cannabisgeneesmiddelen).

Het is op zich niets nieuws om geneesmiddelen van planten te produceren door actieve bestanddelen van een plant te isoleren en er preparaten van te maken. Zo wordt bijvoorbeeld morfine uit de papaverplant gemaakt, aspirine uit wilgenbast of een medicijn tegen malaria uit een tropische plant.

Geneesmiddelen kunnen worden gemaakt van chemische verbindingen en stoffen van planten die gesynthetiseerd of kunstmatig geproduceerd zijn.

Dit gebeurt ook met cannabis. Al kort na de ontdekking van TCH in 1964 kon men de cannabinoïde ook synthetisch bereiden, en ook CBD kan synthetisch in het laboratorium worden gemaakt.

Door natuurlijke en kunstmatige cannabinoïden aan andere chemische stoffen toe te voegen kan men een geneesmiddel aan een specifieke ziekte aanpassen. Dergelijke preparaten kunnen mogelijk sterke bijwerkingen hebben. Een voorbeeld van een geneesmiddel dat op synthetische cannabinoïden is gebaseerd is Marinol, een palliatief medicijn met synthetische THC (dronabinol).

Er komen ook steeds meer CBD-oliën op de markt op basis van synthetische CBD-kristallen. Deze synthetische CBD-kristallen zijn nauwelijks te onderscheiden van natuurlijke CBD-kristallen. Dat kan alleen een gespecialiseerd laboratorium. Het risico daarbij is dat er tijdens het productieproces andere verbindingen kunnen ontstaan die mogelijk schadelijk zijn en vervelende bijwerkingen kunnen veroorzaken. Ook zullen er altijd reststoffen van de chemische reactie achterblijven in de synthetische CBD-kristallen.

Sommige mensen vragen zich af waarom plantaardige stoffen gesynthetiseerd moeten worden. Daarop wordt soms geantwoord dat natuurlijke, plantaardige stoffen niet op dezelfde manier kunnen worden gestandaardiseerd als kunstmatig geproduceerde stoffen. In een puur plantaardig geneesmiddel variëren concentraties van de werkzame stoffen, maar de consument wil er liever zeker van zijn dat er ook echt in zit wat er op staat, met precies het effect dat beloofd wordt.

Anderen zien als reden de hebzucht naar winst van farmaceutische bedrijven. Op die manier wil de farmaceutische industrie grip krijgen op planten die niet octrooieerbaar zijn

Hoe dan ook, studies hebben aangetoond dat preparaten met geïsoleerde cannabinoïden minder goed werken dan het natuurlijke materiaal van de cannabisplant. Bovendien wordt de ontwikkeling van cannabismedicijnen geremd door de maatschappelijke angst voor drugsgebruik, nog afgezien van het feit dat ze duurder zijn om te maken.

Samenvattend

Het medicinaal gebruik van cannabis vindt in Nederland al langere tijd plaats.

Sinds september 2003 is medicinale cannabis op recept in de apotheek verkrijgbaar. Medicinale cannabis is in Nederland van farmaceutische kwaliteit, voldoet aan de hoogste eisen, heeft een constante samenstelling en is alleen bedoeld als medicijn. In Nederland kun je meerdere varianten krijgen met elk hun eigen verhouding THC/CBD. Sinds 2015 is op doktersvoorschrift ook medicinale cannabisolie verkrijgbaar die zowel CBD als THC bevat.

Verder zijn er ook geneesmiddelen die bestaan uit geïsoleerde of kunstmatige cannabinoïden in combinatie met andere chemische stoffen. Preparaten met geïsoleerde cannabinoïden schijnen minder goed te werken dan het natuurlijke materiaal van de cannabisplant.

Het ziet ernaar uit dat medicinale cannabis bij de behandeling van ziekten succesvol kan worden toegepast. Er moet echter nog veel klinisch onderzoek worden gedaan naar de werking van cannabis op veel ziekten, vooral ook om uit te vinden wat het effect op lange termijn is. Veel studies hebben al positieve effecten van de cannabisplant aangetoond en het is erg spannend wat de verdere ontwikkelingen en ontdekkingen zullen zijn.